Cisimler hâdis olan cevherler ve arazlardan meydana gelir. Bu sebeple evren ustukussât, anâsır, ve tabâi’ adı verilen temel maddeleriyle birlikte hâdistir.  Tabiat alanında geçerli olan adet-i ilahiye teorisidir. Bununla birlikte ilahî kudret karşısında ilacın hastaya fayda vermediğini ve zehirin insanı etkilemediğini söylemek de mümkündür. İlaç içen hastanın iyileşmesi Allah’ın şifa vermeyi buna bağlaması sebebiyledir. Gözün bir nesneyi görmesi veya görmemesi dahil olmak üzere evrendeki bütün olaylar Allah’ın kudret ve iradesi dahilinde vuku bulur. Bundan dolayı varlık ve olaylar arasında zorunlu bir sebep-sonuç ilişkisi yoktur. Nazzâm ve Ebü’l-Abbas el-Kalânisî’nin ileri sürdüğü gibi Allah’ın varlık ve olayları zorunlu bir sebep-sonuç ilişkisi vasıtasıyla yarattığını kabul etmek O’na zorunluluk isnadı anlamına gelir.

        Allah’ın varlığı ve birliği, Kur’an’da da dikkat çekildiği üzere tabiat’ın oluşumu ve işleyişi incelenip değerlendirilmek sûretiyle üretilen aklî istidlâlle bilinir. Canlı-cansız bütün varlıklarda gözlenen sanat güzelliği, tertip, sağlamlık, âhenk, hayvanlardaki belli eylemleri gerçekleştirecek özellikler  onların bilgili ve irade sahibi üstün bir varlık tarafından yaratıldıklarına işaret eder. Nesne ve olayları gözlemleyip onlar hakkında akıl yürüten her insanın bu sonuca ulaşması bilinçli ve tutarlı olmanın bir gereğidir.

        Ebû Hâşim el-Cübbâî gibi bazı kelamcıların Allah’ın birliğini aklî aklî delillerle kanıtlamanın  mümkün olmadığına ilişkin görüşleri Kur’an’da beyan edilen vahdâniyyet delillerinin geçersiz kabul edilmesi sonucunu doğurur. Allah’ın isim ve sıfatları birçok ayetin yanı sıra aklî delillerle de kanıtlanabilir, dil kuralları da buna yardımcı olur. Tekvîn sıfatının ezelî olması Allah’ın acz, eksiklik ve değişikliğe maruz kalmaktan münezzeh bulunduğu gereğinin bir neticesidir. Teşbih izlenimi veren naslar aklî bilgiler ve açık mânalı âyetlerin ışığı altında dil kurallarından da yararlanılarak te’vil edilir.

        Nübüvvetin doğruluğunu kanıtlayan temel delil mûcizesidir.hissî mûcizeler göstermemiş olsalar bile günlük hayat, hukuk, ticaret, çocukların eğitimi gibi pek çok dünyevî konuda, ayrıca hem zihnî hem gönlü tatmin eden inanç ve ibadet şekilleri gibi dîni alanda getirdikleri mesajın doğru ve yararlı oluşu sebebiyle peygamberlerin tasdik edilmesi gerekir.   Hz. Muhammed’in hissî mûcizeleri bulunmakla birlikte tebliğ ettiği dinin akla uygun oluşu ve beşeri bilgilerle çatışmayışı onun gerçek peygamber olduğunu gösterir. Resulullah’tan, ‘Barışı ve Dostluğu yayın, akrabalarınıza iyilik edin, fakirlere yemek yedirin, insanlar uyurken geceleyin rabbinize ibadet edin ’ sözlerini duyan Abdullah b. Selâm’ın Müslüman olması bunu teyit eder. Ayrıca onun getirdiği dinin ilkeleri insanı bunalımdan kurtarıp ruh ve beden sağlığına kavuşturması da nübüvvetinin delillerindendir. Meselâ namazı içtenlikle kılan bir Müslüman Allah’ın huzurunda kendi davranışlarıyla yüzleşip arınma imkânı bulur, gönlü huzur ve sükûnla dolar. Bu yönüyle namaz ilahî menşe’li oluşunun özelliklerini taşır. Diğer ibadetlerin hikmetleri incelendiği takdirde benzer sonuçların onlar için de olması söz konusu olduğu görülür.

        Allah’a âsi olan veya büyük günah işleyen mümin kâfir değil fasık diye nitelendirilir, kâfir ise mutlak fasık adını alır. Kur’an’da âsi mü’minlere ‘ mü’min ’ diye hitap edilmesi bunu teyit eder. Kabirde ölünün nimet veya azap hissetme keyfiyeti bilinemez, ancak ruh bdene iade edilmese de ölünün elem ve nimeti hissedecek derecede bir tür hayat sahibi olması gerekir.

        Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Mâtürîdiyye tarihi ve ricali hakkında önemli bilgiler vermek, Mâtürîdiyye’ye ait kelamî görüşleri kullandığı semantik yöntemle sistemleştirip derinleştirmek ve bu görüşleri muhalif mezhep ve fırkalar karşısında savunmak suretiyle Mâtürîdiyye’nin köklü bir Sünnî kelam okulu haline gelmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Tabiat felsefesini önemsemesi, ilâhî sıfatlar arasında hikmet sıfatına yer vermesi, Hz. Peygamber’in nübüvvetini temellendirirken onun getirdiği ibadet şekillerinin hikmetli ve anlamlı oluşuna dikkat çekmesi kendisinin özgün görüşlere sahip bir kelamcı olduğunu gösterir.

       ESERLERİ:

1. Tebsıratü’l-edille fî usulü’d-dîn ; Kelam’a dair en hacimli eseri olup bilgi teorisi, âlemin yaratılması, Allah’ın varlığı ve sıfatları konularını ele alır.

2. et-Temhîd ; Tebsıratü’l-Edille’nin bir özeti mahiyetindedir.

3. Bahru’l-Kelâm ; Müellifin gençlik döneminde yazdığı bir kelam kitabıdır.

4. el-İfsâd li-hude’i ehli’l-ilhâd ; Batıniyye’nin, muhataplarını etkilemek için kullandığı yöntemleri eleştiren bir eserdir.

5. Îzâhu’l-mahacce fî kevni akli’l-hucce

6. Menâhicü’l-Eimme ; fıkıh ve usûlüne dairdir.

7. Şerhu’l-Cami’il-Kebîr ; Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’nin eserine bir şerhtir.

8. Şerhu Te’vîlâti’l-Kur’ân ; Müellifin öğrencisi Alâeddîn es-Semerkandî’ye nisbet edilmekle birlikte içeriği Nesefî’ye ait açıklamalardan oluşmuştur.

Yazarın Diğer Yazıları:

Sahabenin Peygamber Telakkisi

Ebü'l-Muîn NESEFÎ

Kadınların

Günümüzdeki

Durumu